Sedat Tapan | Köşe Yazısı
Türkiye’de son yıllarda en çok duyduğumuz cümlelerden biri şu:
“Geçinemiyoruz!”
Emekli söylüyor, asgari ücretli söylüyor, esnaf söylüyor, gençler söylüyor. Pazara giden vatandaş fiyatları görünce alışveriş listesinden vazgeçiyor. Kiracı maaşının büyük bölümünü ev sahibine veriyor. Çalışan, ay boyunca didinmesine rağmen ay sonunu getiremiyor. Anne babalar çocuklarının ihtiyaçlarını karşılayabilmek için kendi ihtiyaçlarından vazgeçiyor.
Sosyal medyayı açıyorsunuz; geçim sıkıntısını anlatan binlerce video, yüzlerce isyan, sayısız feryat…
Peki, aynı ülkede bir de başka bir Türkiye var desem?
Birilerinin geçinebilmek için hesap kitap yaptığı, diğerlerinin ise milyonlarca liralık servetlerle gündeme geldiği bir Türkiye…
Bir tarafta alın teriyle hayatını sürdürmeye çalışan milyonlar, diğer tarafta kamu kaynakları, belediye ihaleleri ve siyasi nüfuz üzerinden haksız kazanç sağlandığı iddialarıyla gündeme gelen isimler…
İşte insanın aklını kurcalayan asıl mesele bu.
Bu ülkede vatandaş neden çalıştıkça yoksullaşmaktan korkuyor da bazıları nasıl bu kadar kısa sürede zenginleşebiliyor?
Bir savcı dosyaları açınca mı öğrendik?
Son dönemde belediyelere yönelik yolsuzluk soruşturmaları kamuoyunun gündeminde. Her yeni gelişmeyle birlikte yeni iddialar ortaya atılıyor, mali ilişkiler araştırılıyor, ihale süreçleri inceleniyor ve kamuoyunun daha önce bilmediği ayrıntılar tartışılıyor.
Elbette burada önemli bir ayrım var: Hakkında soruşturma açılan, gözaltına alınan veya tutuklanan herkes suçlu değildir. Suçluluk, hukuka uygun yargılama sonunda mahkeme kararıyla belirlenir.
Ancak bu hukuki gerçek, vatandaşın sorması gereken soruları ortadan kaldırmaz.
Asıl sorum şu:
Bu tür usulsüzlükler varsa, neden şimdi ortaya çıkıyor? Daha önce yok muydu, yoksa vardı da kimse üzerine gitmedi mi?
Bir belediyede kamu kaynaklarının usulsüz kullanıldığı iddia ediliyorsa o belediyenin geçmişi de incelenmelidir. Önceki yönetimler, ihale komisyonları, denetçiler, ilgili kamu kurumları ve varsa yapılan şikâyetler araştırılmalıdır.
Çünkü bir kamu kurumunda milyonlarca liralık bir usulsüzlük iddiası ortaya çıkıyorsa yalnızca paranın nereye gittiğini değil, o paranın nasıl ve hangi denetimlerden geçerek gittiğini de bilmek isteriz.
Bir ihale imzalanırken kimler görevdeydi? Ödemeler yapılırken hangi kontroller gerçekleştirildi? Denetim raporlarında uyarılar var mıydı? Varsa neden gereği yapılmadı?
Bunlar cevaplanmadan yalnızca birkaç kişinin adını açıklayıp dosyayı kapatmak, kamu vicdanını rahatlatmaya yetmez.
Dün yok muydu, yoksa görmezden mi gelindi?
İşte en rahatsız edici soru bu.
Türkiye’de belediyeler dün kurulmadı. İhaleler dün yapılmaya başlanmadı. Kamu bütçeleri, belediye şirketleri ve taşeron sözleşmeleri de yeni uygulamalar değil.
Öyleyse bugün soruşturulan iddiaların geçmişteki benzerleri var mıydı?
Varsa kimler araştırdı? Hangi dosyalar sonuçlandı? Hangi kamu zararları tespit edildi? Tespit edilen zararların ne kadarı tahsil edildi? Sorumlular hakkında hangi işlemler yapıldı?
Bu soruların cevabını bilmeden “Her şey şimdi başladı” demek de “Geçmişte hiçbir şey yapılmadı” diye kesin hüküm vermek de doğru olmaz.
Fakat bir gerçek var: Kamu yönetiminde denetim mekanizmaları varsa, bunların ne kadar etkili çalıştığını sorgulamak vatandaşın hakkıdır.
Eğer denetim yapılmışsa sonuçlarını görmek isteriz. Yapılmamışsa nedenini bilmek isteriz. Bir ihmal varsa bunun da hesabının verilmesini bekleriz.
Çünkü denetim yalnızca birileri hakkında soruşturma açıldığında hatırlanacak bir görev değildir.
Devletin görevi, kamu parasının çalınmasını beklemek değil; çalınmasını önleyecek sistemi kurmaktır.
Bir belediyenin parası kimin parası?
Bunu anlamak için büyük siyasi tartışmalara gerek yok. Basit bir örnek yeterli.
Bir belediye, bir yolun yapılması için kamu bütçesinden 100 milyon lira ayırıyor olsun. İhale sürecinde usulsüzlük yapıldığı ve kamu zararına yol açıldığı iddiası ortaya çıkarsa bunun bedelini kim öder?
O parayı kendi cebinden ödemeyen vatandaş mı?
Aslında evet. Çünkü belediyenin bütçesi gökten düşmüyor. Vergilerden, kamu gelirlerinden ve vatandaşın ekonomik faaliyetlerinden oluşuyor.
Kamu kaynağının kötüye kullanılması, yalnızca muhasebe kayıtlarında görülen bir rakam değildir. O parayla yapılabilecek bir okulun, onarılabilecek bir yolun, destek verilebilecek bir ailenin veya karşılanabilecek bir toplumsal ihtiyacın kaybedilmesi anlamına gelebilir.
Bir tarafta sosyal yardım için başvuran vatandaş, diğer tarafta kamu kaynaklarının haksız biçimde kullanıldığı iddiaları…
Böyle bir tablo karşısında vatandaşın öfkelenmesi son derece doğaldır.
Burada sorulması gereken yalnızca “Kim aldı?” değildir.
“Bu paranın hesabını kim tuttu? Kim onay verdi? Kim denetledi? Kamu zararı oluştuysa kim sorumluluk üstlendi?”
İşte gerçek hesap verebilirlik budur.
Siyaset, zenginleşme kapısı mı?
Bir insan siyasete neden girer?
Ülkesine hizmet etmek, toplumun sorunlarını çözmek ve kendisine verilen yetkiyi kamu yararına kullanmak için.
Peki, siyaset bazı kişiler için kişisel zenginleşme fırsatına dönüşüyorsa?
Bir siyasetçinin zengin olması tek başına suç değildir. Yasal ticari faaliyetlerden gelir elde edebilir, yatırım yapabilir veya miras sahibi olabilir. Fakat kamu görevini kullanarak haksız kazanç elde edildiğine ilişkin somut bulgular varsa, bunların araştırılması gerekir.
Göreve gelmeden önceki mal varlığıyla görevden sonraki mal varlığı arasında açıklanması gereken olağan dışı bir fark bulunuyorsa, bunun kaynağı sorulabilmelidir.
Kamu ihalelerini kazanan şirketlerle karar vericiler arasında çıkar ilişkileri olduğu iddia ediliyorsa, bu ilişkiler şeffaf biçimde incelenmelidir.
Üstelik bu ölçü herkes için aynı olmalıdır.
Bir belediye başkanı için başka, bir bakan için başka; iktidara yakın bir isim için başka, muhalefetten biri için başka hukuk uygulanamaz.
Yolsuzluk iddiasının rengi, partisi ve siyasi kimliği olmaz. Delili varsa araştırılır; suçu kanıtlanırsa hukuk uygulanır.
Siyasi aidiyet, kimseye dokunulmazlık sağlamamalıdır. Aynı şekilde siyasi düşmanlık da bir insanı delilsiz biçimde suçlu ilan etmenin gerekçesi olamaz.
Türkiye’nin ihtiyacı olan şey, rakiplerini cezalandıran bir düzen değil, herkese aynı ölçüyü uygulayan bir hukuk sistemidir.
Vatandaşa tasarruf, yöneticilere hesap nerede?
Bugün vatandaşın önüne ekonomik sorunlar konulduğunda çoğu zaman tasarruf yapması, sabretmesi ve imkânlarıyla yetinmesi bekleniyor.
Peki, kamu kaynaklarının kullanımı söz konusu olduğunda da aynı titizlik gösteriliyor mu?
Vatandaşın sosyal yardım başvurusu ayrıntılı biçimde incelenirken kamu ihaleleri de aynı ciddiyetle denetleniyor mu?
Bir vatandaşın gelirinde küçük bir değişiklik olduğunda ilgili kurumlar harekete geçerken kamu kaynaklarının milyonlarca liralık kullanımında gerekli kontroller yapılıyor mu?
İşte bu soruların cevabı, devletin vatandaşına ne kadar adil davrandığını gösterir.
Vatandaşın hesabı soruluyorsa yöneticilerin de hesabı sorulmalıdır. Vatandaş kurallara uymak zorundaysa kamu görevini yürütenler de uymalıdır.
Üstelik kamu görevi üstlenenlerin sorumluluğu daha ağırdır. Çünkü onlar yalnızca kendilerini değil, kendilerine emanet edilen kamu kaynaklarını da temsil ederler.
Vatandaştan her kuruşun hesabını isteyen devlet, kendi kasasından çıkan her kuruşun da hesabını verebilmelidir.
Peki, neden bazı dosyalar yıllarca bekliyor?
Bir yolsuzluk iddiasının araştırılması için delil gerekir. Soruşturma makamlarının bağımsız çalışması, belgelerin toplanması ve suçlamaların hukuk çerçevesinde değerlendirilmesi şarttır.
Ancak kamuoyunun da şunu bilmeye hakkı vardır: Şikâyetler nasıl değerlendiriliyor? Denetim raporları hangi işlemlere yol açıyor? Kamu zararına ilişkin tespitler varsa bunlar takip ediliyor mu?
Bir dosyanın neden sonuçlanmadığı sorulduğunda, cevap yalnızca “Süreç devam ediyor” olmamalıdır. Elbette soruşturmanın gizliliği korunmalıdır; fakat kamu yönetiminin hesap verebilirliği de güvence altına alınmalıdır.
Bir ülkede yolsuzlukla mücadele birkaç savcının, birkaç müfettişin veya belirli bir dönemin çabasına bağlı kalıyorsa burada sistemsel bir sorun olup olmadığı araştırılmalıdır.
Bugün görev yapan bir savcı önemli dosyaları ortaya çıkarabilir. Ancak yarın başka bir savcı geldiğinde aynı denetim devam edecek mi? Bugün incelenen kurumlar yarın da aynı titizlikle denetlenecek mi?
Asıl mesele budur.
Adalet, kişilere bağlı bir başarı hikâyesi değil; kurumların sürekli işleyen görevi olmalıdır.
Son söz: Bu ülkede herkesin hesabı sorulmalı
Benim derdim belirli bir partiyi savunmak veya başka bir partiyi hedef almak değil.
Benim derdim, sabah işe gidip akşam eve döndüğünde elinde kalan parayla ailesini geçindirmeye çalışan insanın hakkıdır.
Benim derdim, yıllarca çalışıp emekli olduktan sonra pazardaki fiyatlar karşısında çaresiz kalan insanın hakkıdır.
Benim derdim, çocuğunun eğitim masraflarını karşılamaya çalışan ailenin hakkıdır.
Ve benim derdim, kamu görevini dürüstçe yapan insanların da yolsuzluk iddialarının gölgesinde kalmamasıdır.
Bugün belediyelerde usulsüzlük iddiaları araştırılıyorsa araştırılsın. Yarın bir bakanlıkta benzer iddialar ortaya çıkarsa orası da incelensin. Geçmişte görev yapmış kişiler hakkında somut deliller varsa onlar da hukuk çerçevesinde değerlendirilsin.
Fakat bu süreçler siyasi gösteriye dönüşmesin. Suçlamalar delillerle desteklensin. Masumiyet karinesi korunsun. Kamu zararı varsa tespit edilsin, mümkün olan hukuki yollarla tahsil edilsin ve sorumlular hakkında kanunun gereği yapılsın.
Bir de geçmişe bakalım. Çünkü bugün ortaya çıkan her ciddi iddia, geçmişteki denetimlerin nasıl yürütüldüğü sorusunu da beraberinde getiriyor.
Bu ülkede yıllarca kimler kamu görevinde bulundu? Hangi ihaleler yapıldı? Hangi denetimler gerçekleştirildi? Hangi şikâyetler sonuçlandırıldı? Hangi kamu zararları tespit edildi?
Bu soruların cevabı, siyasi sloganlardan değil, somut belgelerden ve şeffaf denetimlerden çıkmalıdır.
Sonuçta kamu malı, yöneticilerin şahsi malı değildir. Devletin kasası, kimsenin arka bahçesi değildir. Siyasi makamlar da kişisel servet edinme imkânı olarak kullanılamaz.
Birileri alın teriyle zenginleşiyorsa buna kimsenin itirazı olamaz. Ancak birileri kamu gücünü kullanarak haksız kazanç elde ediyorsa, bunun hesabı mutlaka sorulmalıdır.
Çünkü yoksulluk kader olabilir diye insanlara yoksulluğu dayatamazsınız; zenginlik de suç değildir diye haksız kazancı meşrulaştıramazsınız.
Ve artık şu sorunun cevabını istiyoruz:
Türkiye’de milyonlarca insan geçinemediğini anlatırken, bazıları kamu kaynakları üzerinden zenginleştiği iddialarıyla gündeme geliyorsa, bu düzeni yalnızca kimlerin kurduğunu değil, kimlerin denetlemediğini de sorgulamayacak mıyız?
Hukuk herkes için eşit işlemediği sürece bu sorular bitmeyecek.
Sedat Tapan
